Początki parafii szczawnickiej, tak jak i samej miejscowości, nie są znane; pierwsza wzmianka o niej pochodzi z r. 1434. W każdym razie była to parafia niewielka i biedna, skoro bp Piotr Tomicki przyłączył ją w r. 1529 do parafii w Krościenku. Prawa parafialne przywrócił Szczawnicy dopiero biskup Ignacy Łobos w r. 1889. Pierwszy, bliżej nieznany, kościół szczawnicki runął ze starości przed 1550 r., gdyż wtedy to na jego miejscu stanęła druga, niewielka świątynia, rozebrana w r. 1894. Budował ją pleban krościeński ks. Marcin z Piotrkowa. Charakteryzowała się ona trójbocznie zamkniętym prezbiterium i brakiem wieży, a jej wnętrze pokrywała polichromia. Kościół usytuowany był na skrzyżowaniu obecnych ulic Szalaya i Świętego Krzyża. Zwieńczenie sygnaturki z krzyżem kutym w żelazie oraz XVIII- wieczny feretron pochodzące z tego kościoła oglądać dziś można w miejscowym Muzeum Pienińskim, a resztki ołtarza głównego umieszczone zostały w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie. Jest to szafa tryptyku w kształcie "stojącego" prostokąta (wymiary 118 X 163 cm), pozbawionego ruchomych skrzydeł, przedstawiająca ołtarz Czterech Dziewic. Centralną część szafy zajmuje ponad metrowej wysokości figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem wstawiona w wąską wnękę. Po bokach, w dwu rzędach, rozmieszczone są półmetrowej wysokości rzeźby świętych: Barbary, Doroty (góra) oraz Katarzyny i Małgorzaty (dół). Figury ustawione są pod baldachimem z trzema łukami w ośli grzbiet, wypełnionymi zróżnicowanymi, misternymi w rysunku, maswerkami. Przestrzeń nad łukami zajmuje ażurowa galeryjka. Na rzeźbach nieznacznie tylko uszkodzonych (np. niekompletne atrybuty), zachowały się resztki pierwotnej polichromii. Omawiany ołtarz, według zdania Józefa Dutkiewicza, wykonany został prawdopodobnie około 1470 r. w warsztacie mistrza ołtarza w Kaplicy Świętokrzyskiej na Wawelu. Wykorzystane zostały przy tym wcześniejsze rzeźby (poza figurą św. Doroty), być może pochodzące nawet z trzeciej ćwierci XIV w. Trzeci z kolei, do dziś istniejący, kościół szczawnicki wzniesiony został w latach 1882-1892 na gruntach, których wykup rozpoczął już Józef Stefan Szalay w r. 1875. Projektantem świątyni był Stanisław EIjasz-Radzikowski (ok. 1845-ok. 1910), którego inne tutejsze dzieło, zbudowany z drewna Dworzec Gościnny spłonął w 1962 r. Pracami budowlanymi kierował ks. Jan Oleksik. Omawiany zabytek, wzniesiony z kamienia i cegły, reprezentuje styl neogotycki. Jest to budowla jednonawowa z węższą i wielobocznie zamkniętą absydą ołtarzową i wieżą od frontu. Dwie boczne kaplice tworzą rodzaj transeptu. Tak więc w zarysie kościoła zachowany został plan krzyża łacińskiego. Tynkowane na biało elewacje ożywione są przez skarpy, sterczyny i blendy wieńczące schodkowe szczyty ściany zachodniej i ścian zamykających transepty oraz ostrołukowe, wydłużone okna. Obszerna, trójprzęsłowa (łącznie z przęsłem chóru muzycznego) nawa sklepiona jest krzyżowo. Podobne, równej wysokości sklepienie przykrywa transept i przęsło prezbiterium oddzielone od niższej absydy ostro wykrojonym otworem w ścianie tęczowej. Wnętrze kościoła ozdabia polichromia Karola Polityńskiego z r. 1923 (dwukrotnie już odnawiana - ostatnio w r. 1992). Według słów Tadeusza M. Trajdosa "malowidła te, utrzymane w kategoriach postsecesyjnej, stylizowanej ludowości, urzekają swobodą i smakiem barw oraz obfitością pomysłów". Na sklepieniu, w miejscu skrzyżowania się nawy z transeptem, malarz przedstawił czterech cherubinów otulających krzyż swymi, przypominającymi pawie pióra, skrzydłami. Ramiona tego krzyża upodabniają się do płatków rozkwitłego kwiatu. Podobne kompozycje kwiatowe, czasem z motywem stylizowanego krzyża, pokrywają pozostałe pola sklepienne, przy czym najbogatsze tego rodzaju malowidło znajduje się na sklepieniu prezbiterium. Ściany nawy i transeptu dekorowane są ornamentami roślinnymi (pęki kwiatowe, liściaste łodygi i kiście owoców) i linearnymi oraz fryzem z medalionami polskich świętych (był on z biegiem czasu uzupełniany; ostatnio pod chórem przez miejscową artystkę Krystynę Kolkowicz). Na południowej ścianie nawy znajduje się malowidło Chrystusa na krzyżu okolonym tęczową aureolą. Zakończenia ramion krzyża przechodzą w fantazyjne motywy kwiatowe. Wokół wejścia spod wieży Polityński umieścił tarcze herbowe Orła i Pogoni w ozdobnych obramieniach. Kwatery te sprawiają wrażenie wzorzystych kilimów. Wyposażenie ruchome szczawnickiego kościoła jest dziełem dwu artystów: Kazimierza Chodzińskiego (1861-1921?) i Władysława Łuczkiewicza. Pierwszy z nich, po studiach w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych i w Wiedniu, założył w Krakowie około 1880 r. "fabrykę statuet kościelnych", dostarczając rzeźby ołtarzowe do wielu kościołów. Dla Szczawnicy wykonał ołtarz główny i chrzcielnicę. Centralną część tego ołtarza zajmuje sprowadzony z Rzymu obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy podtrzymywany przez anioły. Część ta ujęta w ramę, zdobiona u góry ażurową dekoracją i wypełniona licznymi wotami, flankowana jest wieżyczkami ustawionymi na konsolach. We wnękach tych wieżyczek znajdują się figury trudnego do rozpoznania świętego w stroju biskupa i księgą w dłoni (św. Bernard z Clairvaux?) oraz młodego kleryka trzymającego krzyż (prawdopodobnie św. Alojzego Gonzagi). Z kolei, w zwieńczeniu dostrzec można rzeźby bł. Kingi i św. Kazimierza, a w szczycie nastawy - św. Jana Chrzciciela, rozmieszczone w wysmukłych, ażurowych wieżyczkach. Ponad drzwiczkami tabernakulum znajduje się niewielki krucyfiks przykryty baldachimem w kształcie oślego grzbietu. Na zasuwie ołtarzowej namalowany jest obraz św. Wojciecha, patrona kościoła. Kamienna chrzcielnica o wielobocznej czaszy pokrytej ornamentem architektonicznym wsparta jest na gładkim, również wielobocznym trzonie. Ołtarze boczne, ambony i konfesjonały wykonał w latach r1894 -1900 W. Łuczkiewicz. Najciekawsze są ołtarze ustawione w transepcie; oba mają jednakową konstrukcję przypominającą średniowieczne tryptyki i zwieńczone są trzema wysmukłymi wieżyczkami (tu z kolei przychodzi na myśl porównanie ze szczytami gotyckich monstrancji). Kolorystyka ołtarzy to przede wszystkim ciemne brązy, zieleń, czerwień i biel oraz złoto ornamentów. W prawym ołtarzu środkową część nastawy zajmuje płaskorzeźba Matki Boskiej ofiarowującej różaniec św. Katarzynie Sieneńskiej. Na skrzydłach artysta umieścił postacie św. Stanisława Kostki (z lewej) i św. Alojzego Gonzagi. W zwieńczeniu, po obu stronach krzyża adorowanego przez anioły, ustawione zostały pełnoplastyczne figury Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty. W szczycie nastawy można dojrzeć figurkę Pana Jezusa Miłosiernego. Po zamknięciu skrzydeł ołtarza ukazują się płaskorzeźbione postacie św. Julii i św. Jadwigi Śląskiej. Z kolei w ołtarzu lewym znajduje się grupa Ukrzyżowania flankowana scenami Narodzenia Jezusa i Wniebowstąpienia. Zwieńczenie retabulum, skomponowane jest podobnie jak w ołtarzu prawym z tą różnicą, że krzyż otaczają figury św. Antoniego Padewskiego i Matki Boskiej z Dzieciątkiem, a na samym szczycie artysta ustawił rzeźbę św. Franciszka z Asyżu. Rewersy skrzydeł przedstawiają postacie świętych Piotra i Pawła. Kosz ambony wsparty na konsoli dekorowany symbolami Ewangelistów, nakryty jest ażurową wieżyczką z fialami i figurkami aniołków. Organy zbudowane zostały w r. 1895 przez Tomasza Falla ze Szczyrzyca (w instrumenty pochodzące z tego warsztatu wyposa-żonych jest wiele kościołów Polski południowej). Ich neogotycki prospekt ma pięć osi; trzy wąskie osie, środkowa i skrajne, zakończone są wieżyczkami. Całość wystroju kościoła w Szczawnicy wskazuje na problem, przed którym stanęła sztuka sakralna końcowych lat XIX w. Sprowadzał się on do pytania, czym wypełnić liczne, wznoszone w tym czasie neogotyckie świątynie? W odpowiedzi na to zapotrzebowanie pojawiły się warsztaty, wpierw tyrolskie, później miejscowe, wykonujące "pod styl" wyposażenie wnętrz kościelnych. Wokół kościoła rozmieszczone są stacje Drogi Krzyżowej. W kapliczkach zbudowanych przez Stanisława Salamona, szczawnicki rzeźbiarz Ryszard Hamerski ustawiał od r. 1985 pełne ekspresji drewniane rzeźby o znacznych rozmiarach. W figurach tych uderza kontrast pomiędzy surowymi, blokowymi zarysami postaci a obfitością fałdów szat.

Kościół w Szczawnicy

Świątynię wzniesiono w latach 1882 - 1892 wg projektu Stanisława Eliasza Radzikowskiego w stylu neogotyckim. Wewnątrz bogata polichromia pędzla Karola Polityńskiego z 1923 r. Obraz Matki Boskiej Nieustajacej Pomocy znajdujący się w ołtarzu głównym został poświęcony w Rzymie przez papieża Leona XIII.

Kościół w Jaworkach

Kościół filialny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Jest on dawną cerkwią grekokatolicką, która służyła chrześcijanom obrządku wschodniego podobnie jak cerkiew w sąsiedniej wsi Szlachtowej. Została zbudowana w 1680 roku. Po pożarze drewnianej świątyni wzniesiono murowaną cerkiew w roku 1798 która swym pięknem ubogaca tamte okolice do dnia dzisiejszego.

Kościół w Szlachtowej

Dawna cerkiew prawosławna pochodząca z XVI w. pw. Bogurodzicy Pokrownej (ob. kościół rzymskokatolicki pw. M.B Pośredniczki Łask).

Kościół w Krościenku

Wzniesiony nad Dunajcem we wschodniej pierzei rynku w I połowie XIV w. Z tego okresu przetrwała do dziś nawa pełniąca obecnie funkcje prezbiterium. Pozostałością dawnego prezbiterium jest istniejąca przybudówka. Dzisiejsza nawa zbudowana została w roku 1546. Wieża na planie kwadratu, z hełmem przebudowanym w roku 1925, pochodzi z przełomu wieków XVI i XVII. Dwuprzęsłowe sklepienie krzyżowe nad prezbiterium powstało po pożarze w roku 1755. Wnętrze kościoła pokryte jest malowidłami z różnych okresów. Najstarsze datowane na 1370-1380 r. znajdują się na północnej ścianie prezbiterium nawiązują do wezwania kościoła wszystkich Świętych. W kościele zachowało się cenne wyposażenie m.in. kamienna chrzcielnica w kształcie kielicha mszalnego z 1493 roku fundowana przez króla Jana Olbrachta, XVII - wieczne malowidła na desce, obrazy drogi krzyżowej, centralna część ołtarza głównego z końca XVIII w. wraz z rokokowymi figurami Piotra i Pawła.

Kaplica zdrojowa w Parku Górnym

Neogotycka budowla została zaprojektowana i wzniesiona przez Józefa Szalaya w 1846 r. We wnętrzu obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem pędzla samego Szalaya. Uwagę zwracają trzy ścienne tablice poświęcone Stefanowi, Józefinie i Józefowi Szalayom.

www.szczawnica.na-pulpit.pl